Charakterystyka prawa karnego
Podstawowym źródłem prawa jest kodeks karny. Kodeks karny składa się z trzech części: ogólnej, szczególnej i wojskowej. W części ogólnej zostały uregulowane podstawowe zagadnienia prawa karnego. Część szczególna to zbiór przepisów, z których każdy odnosi się do konkretnego przestępstwa. Część wojskowa zawiera ogólne i szczegółowe przepisy karne odnoszące się do żołnierzy. Rozważenie kwestii, do jakich przestępstw, kiedy i gdzie oraz przez kogo popełnionych, odnoszą się przepisy polskiego prawa karnego. Czy odnoszą się tylko do przestępstw popełnionych na terenie Polski ? Czy obywatel innego państwa, który popełnił przestępstwo w Polsce, może być sądzony w Polsce i na podstawie polskich przepisów ? Czy Polak, który dopuścił się przestępstwa za granicą i został tam ukarany, może być sądzony powtórnie w kraju na podstawie polskiego prawa karnego ? Sprawa obowiązywania polskiego prawa karnego jest rozpatrywana na dwóch płaszczyznach: w czasie i w przestrzeni, na których może dochodzić do kolizji.
1) Obowiązywanie prawa karnego w czasie.
Nie można sądzić i skazać sprawcy za popełnienie czynu zabronionego przez ustawę przed jej wejściem w życie, ani po jej uchyleniu. W polskim prawie karnym obowiązuje w tej mierze łacińska maksyma: lex retro non agit (ustawa nie działa wstecz).
2) Obowiązywanie prawa karnego w przestrzeni.
Zależnie od tego kto popełnił przestępstwo oraz gdzie zostało popełnione, polska ustawa karna znajduje lub nie znajduje zastosowania. Poniżej omówione będą pokrótce obowiązujące w tej mierze zasady:
Polskie przepisy karne stosuje się do wszystkich osób, które popełniły przestępstwo na terytorium Polski. Nie ma tu więc znaczenia obywatelstwo sprawcy.
Nie podlegają polskim przepisom ani orzecznictwu polskich sądów:
a) szefowie przedstawicielstw państw obcych uwierzytelnieni w Polsce ( np. ambasador ),
b) osoby należące do personelu dyplomatycznego,
c) osoby należące do personelu administracyjnego tych przedstawicielstw,
d) członkowie rodzin wymienionych wyżej osób,
e) inne osoby korzystające z immunitetu dyplomatycznego.
Jeżeli zachodzą różnice między polskim i obcym prawem karnym, na przykład co do rodzaju lub wysokości kary, sąd - stosując polskie prawo - może je uwzględnić na korzyść sprawcy. Obywatela polskiego, który popełnił przestępstwo za granicą i powrócił do kraju, nie wydaje się władzom obcego państwa. To samo dotyczy cudzoziemców korzystających z prawa azylu. Dopełniając przedstawione uwagi trzeba dodać, że w zasadzie odpowiedzialność karną według polskiego prawa karnego ponoszą sprawcy, którzy popełnili czyny zabronione po ukończeniu 17 lat. W przypadku niektórych, najgroźniejszych przestępstw, odpowiadać mogą sprawcy, którzy dopuścili się czynu po ukończeniu 15 lat ( m. in. zabójstwo, rozbój, bardzo ciężkie uszkodzenie ciała, porwanie samolotu lub statku, udział w zbiorowym zgwałceniu ).